Deformite cerrahisi; kemiklerin, eklemlerin veya uzuvların normal anatomik diziliminin bozulması sonucu oluşan şekil bozukluklarının değerlendirilmesi ve tedavisiyle ilgilenen ortopedi alanıdır.
Deformite yalnızca dışarıdan görülen bir eğrilik değildir. Kemikte açılanma, dönüklük, kısalık, eklem uyumsuzluğu veya mekanik eksen bozukluğu bulunabilir. Bu bozukluklar zaman içerisinde ağrıya, yürüme güçlüğüne, eklem kıkırdağında aşınmaya ve hareket kısıtlılığına neden olabilir.

Tedavinin temel amacı:
- Kol veya bacağın anatomik dizilimini düzeltmek
- Eklem üzerindeki dengesiz yük dağılımını azaltmak
- Yürüme ve hareket fonksiyonunu iyileştirmek
- Uzuv uzunluk farkını dengelemek
- Ağrıyı azaltmak
- İleride gelişebilecek eklem hasarını önlemek veya geciktirmektir
Deformite Cerrahisi Hangi Hastalıklarla İlgilenir?
Deformite cerrahisinin ilgilendiği başlıca durumlar şunlardır:
- Parantez bacak, yani genu varum
- X bacak, yani genu valgum
- Dizlerin öne veya arkaya doğru açılanması
- Femur ve tibia eğrilikleri
- Bacak uzunluk farkı
- Kalça, diz ve ayak bileği çevresindeki eksen bozuklukları
- Kemiklerde içe veya dışa dönüklük
- Yanlış pozisyonda kaynamış kırıklar
- Kaynamayan kırıklar
- Doğumsal kol ve bacak deformiteleri
- Büyüme plağı hasarına bağlı eğrilikler
- Blount hastalığı
- Raşitizm ve metabolik kemik hastalıklarına bağlı deformiteler
- Enfeksiyon sonrası oluşan kemik kaybı ve şekil bozuklukları
- Ayak ve ayak bileği deformiteleri
- Eklem kontraktürleri
- Travma sonrası gelişen kısalık ve dönüklükler
- Kemik tümörü ameliyatları sonrasındaki uzuv problemleri
Deformite Neden Oluşur?
Kemik ve eklem deformiteleri doğuştan bulunabileceği gibi büyüme döneminde veya yetişkinlikte de gelişebilir.
Başlıca nedenleri şunlardır:
Doğumsal nedenler
Bazı çocuklar kemiklerinin bir bölümü eksik, kısa veya farklı gelişmiş olarak doğabilir. Doğumsal femur kısalığı, fibula eksikliği ve doğumsal tibia problemleri buna örnek gösterilebilir.
Büyüme plağı yaralanmaları
Çocukluk döneminde kemiğin uzamasını sağlayan büyüme plakları; kırık, enfeksiyon veya başka hastalıklar nedeniyle zarar görebilir. Büyüme plağının bir tarafının durması, kemikte ilerleyici eğrilik oluşturabilir.
Yanlış kaynamış kırıklar
Kırığın uygun olmayan açı, uzunluk veya dönüklükle kaynaması; uzuvda şekil bozukluğu, hareket kısıtlılığı ve eklem yüklenmesinde değişikliğe yol açabilir.
Kemik enfeksiyonları
Kemikte gelişen enfeksiyonlar büyüme plağını veya kemik dokusunu etkileyerek kısalık, eğrilik ve kemik kaybı oluşturabilir.
Metabolik hastalıklar
D vitamini eksikliği, raşitizm ve bazı metabolik kemik hastalıkları kemiklerin yumuşamasına ve vücut ağırlığı altında eğrilmesine neden olabilir.
Nörolojik ve kas hastalıkları
Kaslar arasındaki dengenin bozulması zaman içerisinde eklemlerde kontraktür ve kemiklerde şekil bozukluğu oluşturabilir.
Mekanik Eksen Bozukluğu Nedir?
Kalça merkezinden ayak bileği merkezine uzanan yük aktarım hattına alt ekstremitenin mekanik ekseni denir. Normal şartlarda vücut ağırlığı kalça, diz ve ayak bileği üzerinden dengeli biçimde aktarılır.
Parantez bacakta yük dizin iç tarafına, X bacakta ise dış tarafına daha fazla binebilir. Uzun süre devam eden dengesiz yük dağılımı, eklem kıkırdağında erken aşınmaya ve kireçlenmeye katkıda bulunabilir.
Bu nedenle deformite cerrahisinde yalnızca bacağın dış görünümü değil, yükün eklemler üzerinden nasıl aktarıldığı da değerlendirilir.
Deformitenin Belirtileri Nelerdir?
Her deformite aynı belirtiyi oluşturmaz. Hastalarda aşağıdaki şikâyetlerden biri veya birkaçı görülebilir:
- Bacaklarda gözle görülür eğrilik
- Bir bacağın diğerinden kısa olması
- Aksayarak yürüme
- Ayakkabı tabanlarının düzensiz aşınması
- Diz, kalça veya ayak bileği ağrısı
- Uzun yürüyüşlerde çabuk yorulma
- Dizlerin birbirine çarpması
- Ayakların içe veya dışa dönük olması
- Merdiven çıkarken zorlanma
- Spor sırasında performans kaybı
- Eklem hareketlerinde kısıtlılık
- Denge problemi
- Daha önce kırılan bölgede şekil bozukluğu
- Kalça veya omuz seviyesinde eşitsizlik
- Bel ve sırt ağrısı
Bazı deformiteler uzun süre ağrı oluşturmadan ilerleyebilir. Bu nedenle özellikle giderek artan veya tek taraflı eğrilikler değerlendirilmelidir.
Tanı Nasıl Konulur?
Deformite değerlendirmesi ayrıntılı muayene ve uygun görüntüleme yöntemleriyle yapılır.
Fizik muayene
Muayenede:
- Hastanın ayakta duruşu
- Yürüme biçimi
- Kalça, diz ve ayak bileği hareketleri
- Bacak uzunlukları
- Dizlerin yönelimi
- Ayakların içe veya dışa dönüklüğü
- Eklem stabilitesi
- Kas gücü
- Sinir ve dolaşım fonksiyonları
incelenir.
Ayakta uzun bacak grafisi
Kalça ekleminden ayak bileğine kadar uzanan grafiler mekanik eksenin ölçülmesine yardımcı olur. Eğriliğin femurdan mı, tibiadan mı yoksa her iki kemikten mi kaynaklandığı belirlenir.
Bilgisayarlı tomografi
Özellikle kemiklerdeki dönüklüklerin ölçülmesinde ve karmaşık deformitelerin planlanmasında kullanılabilir.
Manyetik rezonans görüntüleme
Bağ, menisküs, kıkırdak, büyüme plağı ve diğer yumuşak dokuların değerlendirilmesi gerektiğinde kullanılabilir.
Bacak uzunluğu ölçümü
Klinik ölçümler, blok testi ve radyolojik yöntemlerle iki bacak arasındaki uzunluk farkı belirlenebilir. Çocuklarda yalnızca mevcut fark değil, büyüme tamamlandığında oluşması beklenen fark da hesaplanır. Uzuv uzunluk farkının değerlendirilmesinde klinik ölçümlerin radyolojik incelemelerle doğrulanması önerilir. posna.org
Her Deformite Ameliyat Gerektirir mi?
Hayır. Özellikle çocukluk döneminde görülen bazı bacak eğrilikleri büyümenin doğal bir parçasıdır ve zamanla kendiliğinden düzelebilir.
Tedavi kararı verilirken:
- Hastanın yaşı
- Deformitenin nedeni
- Eğriliğin derecesi
- Deformitenin ilerleyip ilerlemediği
- Ağrı ve fonksiyon kaybı
- Eklem üzerindeki yük dağılımı
- Bacak uzunluk farkı
- Kalan büyüme potansiyeli
- Kıkırdak hasarının bulunup bulunmadığı
birlikte değerlendirilir.
Hafif ve ilerlemeyen deformitelerde takip, fizik tedavi, kilo kontrolü, kas kuvvetlendirme ve gerekli durumlarda ortez uygulamaları kullanılabilir. Kemiksel ve belirgin eksen bozuklukları ise yalnızca egzersizle tamamen düzeltilemeyebilir.
Çocuklarda Yönlendirilmiş Büyüme Tedavisi
Büyüme plakları açık olan çocuklarda bazı açısal deformiteler, büyümenin yönlendirilmesiyle kademeli olarak düzeltilebilir.
Hemiepifizyodez veya yönlendirilmiş büyüme adı verilen yöntemde, büyüme plağının bir tarafı geçici olarak yavaşlatılır. Karşı taraf büyümeye devam ettikçe kemik zaman içerisinde daha düzgün bir konuma gelir.
Bu yöntemin başarılı olabilmesi için çocuğun yeterli büyüme potansiyelinin bulunması gerekir. Bu nedenle ameliyatın zamanlaması önemlidir. Çocuklarda yönlendirilmiş büyüme, açısal uzuv deformitelerini aşamalı şekilde düzeltmek amacıyla kullanılan bir yöntemdir. posna.org
Düzeltme sağlandıktan sonra kullanılan implantlar çıkarılabilir. Çocuk, büyüme tamamlanana kadar yeniden eğrilik oluşma ihtimali açısından takip edilir.
Osteotomi Nedir?
Osteotomi, deformitenin düzeltilmesi amacıyla kemiğin kontrollü olarak kesilmesi işlemidir.
Kemik uygun pozisyona getirildikten sonra:
- Plak ve vidalar
- Kemik içi çiviler
- Dışarıdan uygulanan fiksatörler
kullanılarak sabitlenebilir.
Osteotomi; deformitenin düzeltilmesi ve bacak uzunluklarının dengelenmesi amacıyla hem çocuklarda hem yetişkinlerde uygulanabilen rekonstrüktif bir cerrahidir. hss.edu
Akut ve Kademeli Deformite Düzeltme
Akut düzeltme
Kemik ameliyat sırasında kesilerek deformite tek aşamada düzeltilir. Kemik plak, vida veya çiviyle sabitlenebilir.
Bu yöntem daha sınırlı ve uygun özellikteki deformitelerde kullanılabilir. Büyük açılı veya sinir ve damarların gerilme riski bulunan deformitelerde tek aşamalı düzeltme uygun olmayabilir.
Kademeli düzeltme
Kemik kesildikten sonra deformite dışarıdan uygulanan bir sistem yardımıyla günler veya haftalar içerisinde yavaşça düzeltilir.
Kademeli düzeltme özellikle:
- İleri dereceli deformitelerde
- Birden fazla yönde eğrilik bulunduğunda
- Dönüklük ve kısalık birlikte olduğunda
- Yumuşak dokuların ani düzeltmeye izin vermediği durumlarda
- Enfeksiyon veya kemik kaybı bulunduğunda
tercih edilebilir.
İlizarov ve Dairesel Fiksatör Sistemleri
İlizarov yöntemi, kemiğin kontrollü olarak kesilmesi ve dairesel bir dış fiksatör yardımıyla kademeli biçimde düzeltilmesi veya uzatılması prensibine dayanır.
Dairesel sistemler aynı anda:
- Açısal deformiteyi
- Dönüklüğü
- Bacak kısalığını
- Kemik kaybını
- Kaynamama problemini
tedavi etmeye yardımcı olabilir.
Dış fiksatörler kemiğe teller veya pinlerle bağlanan ve uzvun dışında bulunan sistemlerdir. Karmaşık deformitelerde birden fazla düzlemde kontrollü düzeltme sağlayabilirler. hss.edu
Tedavi sırasında hasta veya yakını, doktorun hazırladığı plana göre cihaz üzerindeki bağlantılarda günlük küçük ayarlamalar yapabilir.
Bilgisayar Destekli Altı Eksenli Sistemler
Taylor Spatial Frame gibi altı eksenli dairesel sistemler; açılanma, dönme, yana kayma ve uzunluk farkı gibi farklı deformite bileşenlerinin aynı anda düzeltilmesine yardımcı olabilir.
Hastanın röntgen ölçümleri sisteme girilerek günlük düzeltme programı hazırlanır. Belirlenen bağlantı parçaları plana uygun biçimde ayarlanır ve kemik kademeli olarak hedeflenen pozisyona getirilir.
Bacak Uzatma Ameliyatı
Bacak uzunluk farkı belirginse kısa olan kemiğin uzatılması düşünülebilir.
Kemik kontrollü olarak kesildikten sonra iki kemik parçası çok yavaş biçimde birbirinden uzaklaştırılır. Arada yeni kemik dokusu oluşmasına distraksiyon osteogenezi denir. hss.edu
Uzatma işleminde:
- Dairesel veya tek taraflı dış fiksatörler
- Manyetik olarak kontrol edilebilen kemik içi uzatma çivileri
kullanılabilir.
Uygun yöntemin seçimi hastanın yaşı, kemiğin yapısı, uzatma miktarı, ek deformiteler ve eklem hareketlerine göre yapılır.
Kaynamama ve Yanlış Kaynama Tedavisi
Kırığın beklenen sürede iyileşmemesine kaynamama, uygun olmayan pozisyonda iyileşmesine ise yanlış kaynama denir.
Yanlış kaynama sonucunda:
- Bacakta eğrilik
- Kısalık
- Dönüklük
- Aksama
- Eklem ağrısı
- Hareket kısıtlılığı
gelişebilir.
Tedavide kemik yeniden kesilerek düzeltilip plak, çivi veya dış fiksatörle sabitlenebilir. Kaynamama durumunda kemik grefti, enfeksiyon tedavisi ve stabilitenin yeniden sağlanması gerekebilir.
Ameliyat Sonrası Süreç
İyileşme süresi uygulanan yönteme ve deformitenin büyüklüğüne göre değişir.
Ameliyat sonrasında:
- Ağrı ve ödem kontrolü
- Yara veya pin dibi bakımı
- Eklem hareketlerinin korunması
- Kas kuvvetlendirme
- Kontrollü yük verme
- Düzenli röntgen kontrolleri
- Fizik tedavi ve rehabilitasyon
önem taşır.
Dış fiksatör kullanılan hastalarda cihaz bakımı ve pin dibi temizliği konusunda ayrıntılı eğitim verilir. Kemik uzatma veya kademeli düzeltme yapılan hastaların kontrollerini aksatmaması gerekir.
Fizik Tedavinin Önemi
Deformite düzeltme ve uzatma ameliyatlarında kemik kadar kaslar, tendonlar, sinirler ve eklemler de tedavi sürecinden etkilenir.
Fizik tedavinin amaçları şunlardır:
- Eklem sertliğini önlemek
- Kas gücünü korumak
- Tendon kısalıklarını azaltmak
- Yürüme biçimini yeniden düzenlemek
- Denge ve koordinasyonu geliştirmek
- Günlük hayata dönüşü kolaylaştırmak
Özellikle uzatma sırasında kemik uzarken kas ve sinir dokularının da yeni uzunluğa uyum sağlaması gerekir.
Deformite Cerrahisinin Riskleri
Her cerrahi girişimde olduğu gibi deformite cerrahisinin de bazı riskleri bulunmaktadır:
- Enfeksiyon
- Pin dibi enfeksiyonu
- Damar veya sinir hasarı
- Eklem sertliği
- Kas ve tendon kısalığı
- Kemiğin geç kaynaması
- Kaynamama
- Düzeltmenin yetersiz kalması
- Deformitenin tekrarlaması
- Büyüme plağının etkilenmesi
- Implant gevşemesi veya kırılması
- Ek cerrahi gereksinimi
- Uzatma sırasında yeni oluşan kemiğin yetersiz gelişmesi
- Pıhtı oluşumu
Riskler deformitenin derecesine, kullanılan yönteme ve hastanın sağlık durumuna göre değişir.
Kimler Deformite Cerrahisi Açısından Değerlendirilebilir?
Aşağıdaki durumlarda deformite cerrahisi muayenesi düşünülebilir:
- Giderek artan bacak eğriliği
- Tek taraflı parantez veya X bacak
- Bacak uzunluk farkı
- Aksayarak yürüme
- Diz, kalça veya ayak bileğinde tekrarlayan ağrı
- Ayakların belirgin şekilde içe veya dışa dönük olması
- Daha önce kırılan kemiğin eğri kaynaması
- Kırığın uzun süredir kaynamaması
- Çocukta büyüme plağı hasarı
- Eklem yüzeyinde dengesiz yüklenme
- Günlük yaşamı veya sporu etkileyen şekil bozukluğu
- Doğumsal kol veya bacak kısalığı
- Kemik enfeksiyonu sonrası oluşan doku ve kemik kaybı
Sık Sorulan Sorular
Bacak eğriliği egzersizle düzelir mi?
Kas zayıflığına veya duruş problemine bağlı bazı şikâyetler egzersizle azaltılabilir. Ancak kemiğin yapısal olarak eğri olduğu gerçek kemik deformiteleri yalnızca egzersizle tamamen düzelmez.
Her parantez bacak ameliyat edilir mi?
Hayır. Deformitenin derecesi, ağrı, mekanik eksen, hastanın yaşı ve eklem hasarı birlikte değerlendirilir. Hafif ve şikâyet oluşturmayan deformiteler takip edilebilir.
Plak mı, çivi mi, dış fiksatör mü daha iyidir?
Tek bir yöntem bütün hastalar için en iyi değildir. Basit deformiteler plak veya çiviyle, karmaşık ve çok yönlü deformiteler ise kademeli düzeltme sağlayan dış fiksatörlerle tedavi edilebilir.
Bacak uzatma işlemi ağrılı mıdır?
Ameliyat sonrasında ve uzatma sürecinde ağrı, kas gerginliği ve rahatsızlık görülebilir. Ağrı tedavisi, kontrollü uzatma ve düzenli fizik tedavi sürecin önemli parçalarıdır.
Deformite ameliyatından sonra yürünebilir mi?
Yük verme süresi uygulanan yönteme göre değişir. Bazı dış fiksatör sistemlerinde erken kontrollü yük verilebilirken plak veya çivi kullanılan bazı ameliyatlarda yükün belirli süre sınırlandırılması gerekebilir.
Düzeltme sonrasında deformite tekrarlar mı?
Özellikle büyümesi devam eden çocuklarda yeniden eğrilik oluşabilir. Bu nedenle büyüme tamamlanana kadar takip önemlidir.
Sonuç
Deformite cerrahisi yalnızca dış görünüşü düzeltmeyi amaçlayan bir tedavi değildir. Temel hedef; kol veya bacağın mekanik dizilimini düzenlemek, eklemlerin dengeli yük taşımasını sağlamak, ağrıyı azaltmak ve hastanın hareket kabiliyetini korumaktır.
Tedavi planı deformitenin nedeni, yeri, derecesi, hastanın yaşı, büyüme potansiyeli ve eşlik eden uzunluk farkına göre kişiye özel hazırlanmalıdır. Bazı hastalar yalnızca takip edilirken bazı hastalarda yönlendirilmiş büyüme, osteotomi, dış fiksatör veya uzatma yöntemleri kullanılabilir.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Muayene, tanı ve kişiye özel tedavi planının yerine geçmez.